Giá trị của bài học về dịch sốt phát ban năm 1936 cho dịch COVID-19

Quảng cáo
Giá trị của bài học về dịch sốt phát ban năm 1936 cho dịch COVID-19 TopVn – Một bác sĩ Mỹ đã quan sát lâm sàng về nơi các bệnh nhân sinh sống để tìm ra nguồn của đại dịch bệnh phát ban đến từ đâu và cách phòng tránh. Từ kinh nghiệm này đã mang đến giá trị ngừa lây lan dịch bệnh COVID-19.

Người đặt tên cho dịch sốt phát ban

Bác sĩ người Mỹ, William Wood Gerhard, người trước mắt đã phân biệt sự không giống nhau giữa sốt phát ban và thương hàn. Ảnh nguồn: Ảnh minh họa bởi Meilan Solly / West Philadelphia Collaborative History

Trong suốt nhiều thập niên 1800, ở Hoa Kỳ lúc đấy các bác sĩ thường ít có cơ hội để xem tận mắt bệnh dịch nổ ra ngay tại thời điểm đầu tiên. Các tham chiếu lịch sử đề cập đến bệnh mà hiện tại coi là “sốt phát ban” thường bị “tam sao thất bản”, gây nhiễu loạn thông tin, làm hỗn loạn thêm các biên chép lịch sử về chừng độ lan tỏa của nhóm bệnh dịch này. Cụ thể là, các thầy thuốc Mỹ vào khi đấy đinh ninh rằng sốt phát ban và thương hàn đều là một chứng phiền não, chỉ có khác là về mức độ nghiêm trọng của các dấu hiệu bệnh. Tuy nhiên, trong thực tế chúng lại là 2 chứng bệnh tận gốc khác nhau.

Sốt phát ban là một căn bệnh nhiễm trùng do vi khuẩn thông qua chấy rận trên cơ thể; khi đang đó thương hàn lại là một chứng nhiễm khuẩn do liên quan đến vi khuẩn trong thức ăn ảnh hưởng đến đường ruột. Về cơ bản, hai chứng bệnh này thường tạo nên các triệu chứng tựa như nhau cho dù là sốt cao và bệnh phát ban đặc trưng thường bộc lộ các nốt đỏ trên da. Vị thầy thuốc trước mắt đã phân biệt 2 chứng bệnh trên dựa lên việc quan sát thời điểm trước và sau giải phẫu người là một người Mỹ tên là William Wood Gerhard.

Cuối năm 1835 và đầu năm 1836, một chứng bệnh huyền bí đã diễn ra len lách trong các bệnh nhân. Triệu chứng sốt cao là đặc thù của chứng bệnh này. Thủa ban đầu, các bác sĩ kể cả cả Gerhard tin rằng, bệnh lạ là chứng viêm phế quản hoặc một chứng bệnh tựa như như vậy. Khoảng tháng 3 năm 1836, bệnh lạ ngày càng rõ ràng khi con số bệnh nhân dịp càng tăng lên. BS.Gerhard viết rằng: “Các trường hợp bệnh mới đã thu hút sự đoái hoài rộng rãi khi nó xảy ra từ vài ngôi nhà và hầu hết đều tới từ ở một địa điểm phố cụ thể”. Đa phần các trường hợp người bị bệnh đều xuất phát từ một nơi phố ở rìa phía Nam Philadelphia, mở rộng sang phía Bắc Moyamensing, một khu vực nổi tiếng về sự đông đúc và tội phạm. BS.Gerhard chỉ rõ: “Mật độ đông đúc của khu dân cư (chứ không cần là vấn đề kinh tế) là nhân tố đóng góp chính gây ra dịch bệnh”.

Viện cứu tế Blockley sau đó đổi tên thành Bệnh viện đa khoa Philadelphia, nhìn từ bờ sông năm 1857 Ảnh nguồn: West Philadelphia Collaborative History.

Gerhard đã đưa báo cáo của mình về trường hợp của nữ hộ lý 24 tuổi, làm việc tại khoa bệnh phụ nữ của loại bệnh viện Philadelphia là Margaret Walters. Ngày 17.3.1836 khi đã đổ bệnh được vài ngày, Walters bắt đầu thể hiện một số triệu chứng đáng lo ngại bao gồm sốt và chán ăn. Trong một tuần kế tiếp, đường tiêu hóa của Walters tồi tàn hơn nhanh chóng. Lúc học y ở Paris, BS.Gerhard đã xét nghiệm cơ thể của các người bệnh mắc chứng thương hàn (cả trước và sau khi chết), ruột của các bệnh nhân thương hàn thường có các nốt hoặc những vết loét được biết đến dưới cái tên “mảng Peyer” (tên gọi của nhà giải phẫu tử thi người Thụy Sỹ sống từ thế kỷ 17). Dù Walters xuất hiện các dấu hiệu tương tự như bệnh thương hàn, nhưng khi tử vong, BS.Gerhard đã giải phẫu và thấy của Walters hoàn toàn khỏe mạnh.

Dựa trên các giám sát tương tự, BS.Gerhard kết luận rằng sốt phát ban và thương hàn là 2 căn bệnh khác nhau, ảnh hưởng hoàn toàn không giống nhau đến các vùng khác nhau của cơ thể. Trong khi bệnh thương hàn thường thay đổi ruột, thì sốt phát ban lại gây hỗn loạn nhận thức và đau cơ. Phần đông các bệnh nhân mà BS.Gerhard quan sát là người da đen, và các nạn nhân của dịch lại là người nghèo. Gerhard tính toán rằng cứ 4 người bệnh thì có một người đã chết vì dịch sốt phát ban tại bệnh viện Philadelphia. BS.Gerhard lưu ý rằng người da đen là đối tượng đặc biệt dễ phát bệnh. Các lý do chính là: lao động thủ công, uống nhiều rượu.

BS.Gerhard nghĩ rằng sự lan truyền của bệnh dịch là do tiếp xúc gần đã đặt nền tảng cho các phương pháp tiếp cận dịch tễ học mới. Với sự giúp sức của các đồng nghiệp và dựa theo hiểu biết đã có, BS.Gerhard khẳng định rằng dịch lạ đang hoành hành chánh là chứng sốt phát ban.

Khả năng lây bệnh từ mồ hôi

Lúc đầu, BS.Gerhard và các đồng nghiệp đã bác bỏ ý kiến cho rằng sốt phát ban là bệnh truyền nhiễm. Thời đó, phần đông thầy thuốc tin rằng có rất ít bệnh là bệnh truyền nhiễm, ngoại trừ bệnh đậu mùa được lây qua tiếp xúc qua da. Các bác sĩ lúc đấy thường nghĩ rằng “truyền nhiễm” là vì lây bệnh từ hàng hóa nhập khẩu hơn là lây nhiễm từ người sang người. Nhưng qua giám sát của mình BS.Gerhard ngày 1 tin chắc hẳn dịch sốt phát ban truyền nhiễm chính từ mồ hôi. Các thầy thuốc thời đó còn không hiểu được sốt phát ban lan truyền qua phân chấy rận bám trên cơ thể – bản chất của loại bệnh truyền nhiễm từ người sang người. BS.Gerhard giám sát tình huống của nam y tá trong lúc đang cạo râu cho người bệnh thì hít phải mồ hôi của loại bệnh nhân và nhiễm bệnh. Đến đây có thể khẳng định rằng tiếp xúc với người bệnh bị sốt phát ban thì cực nhanh lây bệnh. BS.Gerhard cũng kết luận rằng trong lúc các nhân tố gây ra dịch bệnh đến từ môi trường, thì nhiều người bệnh bỗng dưng đổ bệnh khi vô tình chạm với ai đó mang mầm bệnh.

Cũng trong năm 1836, qua các quan sát và nghiên cứu trên tử thi của các bệnh nhân đã bổ sung vững bền thêm cho những kết luận của BS.Gerhard. Dù chưa biết bệnh sốt phát ban lây qua chấy rận, nhưng các bác sĩ đồng nghiệp của ông Gerhard đã hiểu được bệnh sẽ hình thành thông qua tiếp xúc gần với bệnh nhân.

Giá trị của bài  học quá khứ cho thực tiễn hiện giờ

Các chuyên viên chăm bẵm y tế trong đại dịch COVID-19 hiện nay đã phát hiện bản thân họ có nguy cơ rủi ro cao lây bệnh thông qua tiếp xúc với những mầm bệnh. Nhận thấy tính độc hại của SARS-CoV-2 gây ra dịch COVID-19, nên các chuyên gia y tế công cộng đã mau chóng xúc tiến việc cách ly xã hội nhằm ngăn chặn sự lan truyền của virus này. Nếu thi hành đúng cách thì giải pháp tách biệt này sẽ giới hạn đà phát tán của các mầm bệnh và cùng theo đó giảm luôn con số người nhiễm bệnh, đồng thời cho phép các nhân viên y tế chăm bẵm tốt hơn cho những người bệnh có dấu hiệu nặng. “Cách ly xã hội” là một thuật ngữ chưa tồn tại trong thời của BS.Gerhard, nhưng định nghĩa này đã ra đời đúng lúc.

Tuy nhiên khi y khoa thế kỷ 21 phát triển hơn vào thế kỷ 19, thì những thầy thuốc ý thức rằng nên áp dụng các giới hạn chạm với người bệnh trong cả công đoạn chăm sóc để né lây bệnh. Định nghĩa về dịch bệnh lý của BS.Gerhard đã mở rộng hơn về cơ chế truyền nhiễm, kể cả truyền nhiễm qua các chất dịch cơ thể như mồ hôi, đã cảnh báo ông về tai nạn tiềm tàng nếu lỡ tiếp xúc gần với ai đó bị bệnh sốt phát ban. Nếu thực hiện hiện pháp tách biệt xã hội thì cũng sẽ góp công cứu mạng các y tá như Margaret Walters. Biện pháp tách biệt xã hội đã quá thân thuộc trong năm 2020 khi đối mặt với sự thiếu hụt dụng cụ bảo hộ cá nhân cho những chuyên viên y tế đã đẩy nhiều người có nguy cơ “ký hợp đồng” với COVID-19.

Nguyễn Thanh Hải

( (Theo smithsonianmag) )

dịch sốt phát ban,sốt phát ban,COVID-19,bài học cho dịch COVID-19,dịch tễ học,nguồn cơn gây bệnh,tiếp xúc gần,cách ly,giãn cách xã hội

Bài viết (post) Giá trị của bài học về dịch sốt phát ban năm 1936 cho dịch COVID-19 được tổng hợp và biên tập bởi: suckhoeconnguoi.net. Mọi ý kiến đóng góp và phản hồi vui lòng gửi Liên Hệ cho suckhoeconnguoi.net để điều chỉnh. suckhoeconnguoi.net xin cảm ơn.

Bài Viết Liên Quan


Bài Viết Khác


Quảng cáo